Có những tranh luận liệu chứng khoán có phải là cờ bạc không, và nếu là cờ bạc thì tại sao nhà nước lại không cấm mà lại còn cho phép, thậm chí có nhiều chính sách khuyến khích phát triển thị trường chứng khoán, không chỉ ở Việt Nam mà còn là cả thế giới.
Như thế nào là cờ bạc, là đỏ đen
Trong một sòng bạc, nhà cái tạo ra một cuộc chơi mà tổng thu nhập bằng không (zero sum game). Tức là quá trình tham gia cuộc chơi không tạo ra thêm giá trị thặng dư cho xã hội mà chỉ chuyển tài sản từ người này qua người khác. Bên cạnh đó, cuộc chơi còn được cố tình thiết kế để khả năng cạnh tranh giữa các người chơi là cân bằng, dựa trên may mắn và xác xuất may mắn của mỗi người là bằng nhau. Dĩ nhiên có một số loại hình cờ bạc mà người chơi giỏi hơn dễ thắng người chơi dỡ (như poker, tiến lên...), nhưng ảnh hưởng của trình độ người chơi so với sự may mắn là cực kỳ nhỏ và không đáng kể. Với những sòng bài thực sự công bằng, không có gian lận, nếu người chơi tham gia một số lượng đủ lớn trận bài, họ sẽ nhận thấy tỷ lệ thắng/thua của họ là gần như cân bằng, tức luôn xoay quanh điểm hòa vốn. Cho nên bài bạc càng chơi nhiều, càng không tạo ra giá trị, càng mất thời gian và sức lực, và càng hòa vốn. Ở Việt Nam có văn hóa đánh bài dịp tết Nguyên Đán, nếu ai đó tinh ý, sau rất nhiều các trận bài, ai cũng tiến tới hòa vốn, ai lãi cũng lãi ít so với số trận, lỗ cũng lỗ ít so với số trận đánh. Còn trong các sòng bạc thực tế, nhà cái có thâu tiền xâu (tiền phí người thắng), nên thực tế thì người chơi còn lỗ tiền phí sàn.
Chứng khoán là gì, yếu tố đỏ đen trong chứng khoán
Mục đích của thị trường chứng khoán là tốt đẹp, nhưng không phải người sử dụng nào cũng khai thác được sự tốt đẹp của thị trường tài chính này. Hơn thế, có rất nhiều hội nhóm xoay quanh thị trường này khai thác yếu tố đỏ đen trong thị trường để kích thích sự tò mò, sự tham lam của con bạc.
Nhìn về cơ bản thì mỗi chứng khoán hay mỗi cổ phiếu đại diện cho quyền sở hữu của một doanh nghiệp nào đó. Theo quy định tại Việt Nam thì mỗi cổ phiếu là quyền sở hữu 10.000 VNĐ vốn của một doanh nghiệp. Với tiền vốn đó thì doanh nghiệp có thể kinh doanh và tạo ra lợi nhuận, qua đó tạo ra giá trị cho xã hội thông qua hoạt động kinh doanh của mình. Khi lợi nhuận tạo ra từ 1 cổ phiếu lớn lên, ví dụ mỗi năm một cổ phiếu tạo ra 2.000 VNĐ lợi nhuận, tức tỷ lệ lợi nhuận là 2.000/10.000 = 20%, hay chỉ số P/E là 5, thì thị trường sẽ định giá lại cổ phiếu đó ví dụ thành 20.000 VNĐ vì nhà đầu tư chỉ kỳ vọng lợi nhuận là 2.000/20.000 = 10%/năm, đủ hấp dẫn so với lãi suất từ ngân hàng. Giá trị 20.000 VNĐ đó chính là giá trị nội tại của doanh nghiệp định giá thông qua khả năng tạo ra lợi nhuận của doanh nghiệp. Nhưng thực tế, thị trường chứng khoán có thể giao dịch nhiều mã cổ phiếu với tỷ suất lợi nhuận thấp hơn rất nhiều. Phân chênh lệch giá so với 20.000 VNĐ đó gọi là premium fees hay chi phí cần thiết phải bỏ ra để được sở hữu doanh nghiệp. Một doanh nghiệp có giá trị premium fees cao thường tới từ những lợi thế như khả năng truyền thông, khả năng thanh khoản chẳng hạn, hay một tiềm năng lợi nhuận khủng ngắn hạn trong tương lai gần. Nhìn chung, những giá trị mang lại bởi premium fees (chi phí tăng cường) thường không gắn với nội tại doanh nghiệp và là các giá trị vô hình, dẫn tới khi mất đi các giá trị vô hình đó vì bất cứ rủi ro nào đó, thì thị giá cổ phiếu sụt giảm nhanh chóng (mất đi phần premium fees).
Trớ trêu thay, giá trị của premium fees lại phụ thuộc khá nhiều vào cảm xúc và trực giác của nhà đầu tư. Có nhà đầu tư cảm giác thấy thương hiệu Cocacola là rất giá trị nhưng có nhà đầu tư lại thấy thương hiệu Cocacola gắn với nước ngọt nhiều đường không tốt cho sức khỏe và ít giá trị hơn. Chính vì thế, phần giá trị dôi ra này rất dễ bị thay đổi hay biến động mạnh theo quan điểm của nhà đầu tư, theo xu hướng truyền thông, theo biến động địa chính trị (ví dụ như khi truyền thông liên tục nêu cao tác hại của đường trong nước ngọt).
Thực tế, số lượng nhà đầu tư chứng khoán đánh giá phân biệt được giá trị nội tại của doanh nghiệp và phần giá trị premium dôi ra là không nhiều. Mọi người có thể mua chỉ vì duy nhất niềm tin sẽ có thể bán lại với giá cao hơn cho người khác. Mà bán lại được với giá bao nhiêu, yếu tố thay đổi theo thời gian đó sẽ ảnh hưởng bao nhiêu tới thị giá thì không thể nêu ra cơ sở tính toán được. Chính việc mù mờ vào tương lai, không rõ định giá hiện tại là cao hay thấp, việc nhắm mắt mua vào một cổ phiếu với hy vọng 50/50 giá sẽ tăng, giống như tung một đồng xu vậy chính là cờ bạc. Việc cứ lặp đi lặp lại quá trình mua bán với tỷ lệ 50% thắng, 50% thua như vậy sẽ khiến càng ngày lợi nhuận càng tiến về điểm hòa vốn, thậm chí lỗ tiền phí giao dịch (ở đây chưa xét tới yếu tố thị trường chứng khoán Việt Nam về dài hạn là thị trường tăng, nhưng vẫn tồn tại rủi ro ngắn, trung hạn là thị trường giảm bù lại cho xu hướng tăng).
Làm cách nào để tham gia thị trường chứng khoán mà không cơ bạc?
Rất tiếc là rất khó tìm được một cổ phiếu hoàn toàn không có phần giá trị premium mà vẫn tốt. Nên cực kỳ khó để tránh được yếu tố cờ bạc trong đầu tư chứng khoán. Ở đâu đó, chúng ta vẫn phải chấp nhận một mức giá chênh lệch để mua được một sản phẩm tốt, có giới hạn về số lượng. Chúng ta chỉ có thể tối thiểu hóa rủi ro đó nhiều nhất có thể bằng cố gắng tìm và chọn lọc được cổ phiếu tốt mà phần premium thấp nhất có thể. Đó chính là những lúc thị trường giảm mạnh, nhưng đủ gan dạ để tham gia vào thị trường trong lúc xu hướng giảm lại đưa tới những rủi ro khác, chính những rủi ro đã làm cho thị trường giảm. Ngoài ra, có một cách nữa đó là bản phải có khả năng định giá được phần premium đó cực kỳ chính xác.
Nếu bạn xuống tiền mua một cổ phiếu vì bạn muốn sở hữu doanh nghiệp đó, vì doanh nghiệp đó hoạt động có giá trị, có hiệu quả tạo ra lợi nhuận. Nếu như vậy thì việc chấp nhận một mức phí premium là hoàn toàn hợp lý vì bạn cần tài sản này. Nhưng nếu bạn mua một cổ phiếu vì lý do muốn bán lại với giá cao hơn cho người mua sau. Thì bạn sẽ cần phải cẩn thận tránh sa vào cuộc chơi 50% thắng, 50% thua (hay tệ hơn là không xác định được tỷ lệ thắng thua thì người ta cũng coi là 50/50). Chính vì thế, nếu trả lời được câu hỏi bạn mua cổ phiếu A vì lý do gì, tại sao không phải là B thì bạn đã tránh được rủi ro cờ bạc nhất định. Còn nếu bạn mua cổ phiếu A vì sau này có thể bán được cho nhà đầu tư khác với giá cao hơn, thì bạn nên trả lời được câu hỏi rằng: người mua lại với giá cao hơn đó sẽ nhận được lợi ích gì đáng giá?
Thị trường phái sinh của chứng khoán có phải cờ bạc?
Chứng khoán Việt Nam có thị trường phái sinh, nơi mà người ta không giao dịch cổ phiếu, mà người ta cược với nhau về việc chỉ số VN30 sẽ tăng hay giảm, và người đoán sai sẽ phải trả tiền cho người đoán đúng theo số điểm chênh lệch. Thoạt nhìn, thị trường này rõ ràng là không có giá trị nội tại vì không có giao dịch tài sản có giá trị thực. Nhưng nếu hiểu sâu về thị trường phái sinh, thì giá trị của thị trường tới từ việc bảo hiểm giá tăng hay bảo hiểm giá giảm cho nhà đầu tư. Người cần bảo hiểm giá tăng có thể mở vị thế Long, và người cần bảo hiểm giá giảm có thể mở vị thế Short. Trong thị trường này, nếu mở vị thế vì để chiến thắng người đối ứng với mình, để thắng tiền của họ thì đó là cờ bạc. Nhưng nếu bạn mở vị thế với mục đích bảo hiểm tài sản, chống biến động thị trường thì đó lại là đầu tư. Hình thức thì như nhau, nhưng mục tiêu lại khác nhau. Trớ trêu thay, những con bạc lại là những nhà cung cấp thanh khoản quan trọng cho thị trường phái sinh.
Có các thị trường phái sinh khác như chứng quyền, quyền chọn, nhưng khi nói tới phái sinh ở Việt Nam, người ta nghĩ ngay đến thị trường chỉ số VN30 tương lai (thị trường tương lai). Tuy nhiên, bản chất phía sau là như nhau, các nhà tạo lập thị trường có thể giữ cùng lúc 2 vị thế đối nghịch nhau, ví dụ cùng lúc mua vào cổ phiếu VN30 ở thị trường cơ sở và mở vị thế Short ở chỉ số VN30 tương lai. Như vậy thì khi thị trường tăng hay giảm thì nhà tạo lập thị trường luôn hòa vốn, nhưng lãi tiền phí. Ở góc nhìn này, nhà tạo lập thị trường đã sử dụng phái sinh làm công cụ bảo hiểm cho khoản đầu tư của mình khỏi rủi ro giảm giá và luôn thu lãi bằng tiền phí giao dịch.
Như vậy, mặc dù rủi ro của việc trở thành con bạc là rất cao khi tham gia thị trường chứng khoán mà không đủ hiểu về nó. Nhưng không phải là không thể tránh được, hay giảm được rủi ro. Thực tế thì các thị trường tài sản có tính chất giới hạn về nguồn cung sẽ luôn có yếu tố cờ bạc trong đó. Định giá được phần giá trị nội tại, và phần giá trị premium dôi ra chính là cách tốt nhất để tạo lợi thế cho chính mình khi tham gia thị trường.
