Giáo dục học đường không mang tới sự bùng nổ khác biệt
Nền giáo dục không chỉ ở Việt Nam, mà toàn thế giới này, được xây dựng nhằm mục đích không phải để đào tạo ra những cá nhân xuất chúng thiểu số, mà là để nâng cấp chất lượng, trí thức cho đại đa số người lao động, nhằm mục đích phục vụ nhu cầu của nhà tuyển dụng hay thị trường lao động. Hiểu đơn giản thì bản thân trường học cũng là một doanh nghiệp, sản phẩm đầu ra của doanh nghiệp đó chính là những người lao động tay nghề cao, còn nguyên liệu đầu vào là những lao động chưa đủ tay nghề. Chính vì cũng là một thành phần của nền kinh tế thị trường nên ngành giáo dục cũng chịu các yếu tố chi phối của cung và cầu, cũng phải cạnh tranh, nâng cấp chất lượng sản phẩm đầu ra của mình để tồn tại, để nâng cao lợi nhuận, để phát triển cơ sở giáo dục. Tiêu chuẩn đánh giá chất lượng đầu ra của một trường đại học ở Việt Nam thường là tỷ lệ sinh viên có việc làm, thành công của trường cũng tới từ việc đào tạo được lao động có việc làm. Thực tế thì có một số điều chỉnh từ phía chính phủ để điều hướng đầu ra của các trường đại học, ví dụ như số lượng bài báo khoa học, số lượng công trình khoa học. Những điều chỉnh thái quá đôi khi làm lệch lạc đi những mục tiêu của trường đại học, nhưng cốt lõi thì vẫn là tỷ lệ sinh viên có việc làm được doanh nghiệp và xã hội chấp nhận.
Ngành giáo dục là một mô hình kinh tế khá là đặc biệt, khi khách hàng có lẽ là ba mẹ sinh viên (có thể là cả chính sinh viên) nhưng người tiêu dùng là sinh viên và doanh nghiệp (hai thực thể hưởng lợi trực tiếp từ sản phẩm của ngành giáo dục). Về bức tranh tài chính, có thể xem là doanh nghiệp sẽ trả một khoảng lương cao hơn cho lao động tai nghề cao, qua đó bù lại chi phí mà người lao động dùng để đi học và gián tiếp trả phí cho trường đại học, nhưng rủi ro tài chính hoàn toàn ở phía ba mẹ sinh viên, là người phải đầu tư tiền đi học trước, và hên xui (thường là hên khi học ở Việt Nam) thu hồi lại sau từ người tuyển dụng lao động. Doanh nghiệp tuyển dụng lao động có vẻ là thực thể hưởng lợi rõ ràng nhất trong mô hình này, khi giảm thiểu rủi ro đào tạo lao động, còn trường đại học thì chắc cú là có doanh thu khi có người học (không tính tới các trường hợp nhà nước trợ giá giáo dục).
Kỳ vọng của chương trình thạc sĩ, tiến sĩ ở Việt Nam
Chương trình thạc sĩ (hay master) có thể xem chỉ là sự mở rộng của chương trình đạo tạo đại học. Học viên cao học sẽ được tiếp cận những môn học chuyên môn hơn, kỹ thuật phức tạp hơn thay cho các kiến thức nền tảng ở chương trình đại học. Các kiến thức được cung cấp trong chương trình thạc sĩ hoàn toàn có thể tự học được, nhưng để tự học được hoàn toàn một lộ trình tương đương một chương trình đào tạo thạc sĩ kéo dài từ 2 tới 3 năm thì không hề dễ dàng, việc có một lộ trình học rõ ràng, và sự dẫn dắt từ người có kinh nghiệm, và được tham gia với cộng đồng, bạn bè có cùng mục tiêu thì sẽ tốt hơn và có động lực hơn.
Chương trình tiến sĩ (Doctor of Phylosophy) thì có sự chênh lệch khá rõ ràng với chương trình thạc sĩ và đại học, trong đó học viên phải tham gia nghiên cứu và tạo ra những cải tiến mới (có thể là cải tiến nhỏ nhưng giá trị). Kết quả của chương trình tiến sĩ không được đánh giá bằng điểm môn học nữa, mà thường là bằng các công bố trên các tạp chí hay hội nghị khoa học. Thông thường, chương trình tiến sĩ có thể kéo dài và tốn thời gian hơn hẳn so với chương trình thạc sĩ, do lộ trình phụ thuộc nhiều vào các yếu tố bên ngoài, như sự chấp thuận của các tạp chí, hội nghị, chứ không có các môn học, và thời lượng học rõ ràng.
Môi trường đào tạo là nơi gặp gỡ những con người có quyết tâm và sự kiên nhẫn
Elon Musk cũng từng có nhận xét về ngành giáo dục đại học tương đồng với ý kiến trong bài viết này. Mặc dù đào tạo đại học không thể luôn tạo ra những cá nhân kiệt xuất nhưng đào tạo đại học sẽ giúp tạo ra những con người có sự quyết tâm để hoàn thành một hành trình đủ dài (4 năm - 6 năm), những con người biết chấp nhận những quy trình, quy chuẩn của xã hội (trong trường đại học), và kết thúc nó theo đúng quy chuẩn của xã hội. Đó cũng là thứ mà các doanh nghiệp cần, mặc dù nghe có vẻ có ít sự sáng tạo trong đó, nhưng thực tế thì cả doanh nghiệp lẫn trường đại học cũng không mong muốn có những sinh viên sẽ thường xuyên bẻ gãy quy trình hay liên tục thay đổi các chuẩn mực đã được đặt ra, mặc dù đó có vẻ là con đường để dẫn tới "phá hủy sáng tạo". Thực tế là vậy, rất khó để doanh nghiệp hay nhà trường có thể chấp nhận rủi ro để tạo ra một môi trường để đào tạo "phá hủy sáng tạo" cho sinh viên được, và việc đó cũng không phải là phù hợp với phần lớn dân số.
Việc biết chấp nhận và tuân thủ các chuẩn mực, quy trình hiện tại trước khi tạo ra những thay đổi cũng là một tố chất nên có cho bất kỳ nhà sáng tạo nào, mặc dù việc đó có thể làm chậm quá trình sáng tạo đi một chút. Bên cạnh đó, chính môi trường, nơi thầy cô xung quanh, bạn bè xung quanh là những con người có cùng chuẩn đầu vào với bạn, có cùng mục tiêu với bạn, việc đó giúp tạo nên một cộng đồng mà chúng ta có thể cùng hợp tác để tạo nên những giá trị mới dễ dàng hơn so với cộng đồng hàng xóm xung quanh nhà mình.
Vậy có nên học cao học?
Nếu cá nhân mình chưa có được một mục tiêu nào tốt hơn để nâng cấp bản thân, thì việc tham gia học cao học là một lựa chọn sáng suốt. Ở đây, thành quả của sự kiên trì sẽ được công nhận và bảo vệ ở cấp nhà nước. Không như các khóa học ngắn hạn, nơi kết quả học tập thường không được tích lũy lâu dài về giấy tờ bảo đảm (không được cấp bằng). Việc kết thúc được một hành trình mà cả xã hội đều công nhận là khó khăn, là một giá trị minh chứng cho sự cố gắng và nhẫn nại của bản thân người học. Giá trị đó rất đáng trân trọng, và cũng được các nhà tuyển dụng trân trọng đáng kể, bên cạnh các yếu tố về sáng tạo, đột phá, kiến thức...
Hoàn thành được hành trình học cao học, thì bạn sẽ có những người bạn cũng có cùng sự nhẫn nại như vậy. Biết đâu, những người bạn này sẽ chính là những cộng sự, những người giúp đỡ chúng ta rất nhiều trong sự nghiệp. Thực tế của bản thân tôi đã trải nghiệm, thì lớp học thạc sĩ của chúng tôi toàn là những anh chị đã đạt được một số thành công nhất định nào đó, rồi mới quay lại bổ sung thêm kiến thức. Được tham gia vào một cộng đồng có đầy sự cố gắng như vậy quả thực là một động lực rất lớn cho mỗi thành viên.
Nên nhớ, quan điểm này không phủ nhận giá trị sáng tạo trong đào tạo học đường, phần sáng tạo là có, nhưng không phải là phần chiếm tỷ lệ cao trong kết quả đầu ra của chương trình. Nơi mà sự kỷ luật, sự kiên nhẫn, sự biết tuân thủ chuẩn mực xã hội được đánh giá cao và quan trọng hơn sự khác biệt mà không tuân thủ. Nếu bạn vừa sáng tạo, khác biệt một cách tuân thủ, đó là điều tuyệt vời và các trường học cũng thường dành một phần thưởng nho nhỏ dành cho những nổ lực đó. Nhưng hơn hết, sự tuân thủ, kỷ luật vẫn là yếu tố tối quan trọng.
Hy vọng bạn sẽ có được sự lựa chọn cho riêng mình, và nếu được, hãy thử chinh phục một hành trình 2-3 năm, hay 4-5 năm một lần nữa, vì nó sẽ rất đáng ghi nhớ sau này.
