Blockchain là gì?
Blockchain thực sự là một công nghệ đột phá mang tới nhiều ứng dụng thực tiễn cho con người. Một trong số đó chính là khả năng tạo ra một sổ cái (journal entry) lưu trữ tất cả giao dịch của người dùng, mà hoàn toàn phân tán, tức không tập trung và không bị kiểm soát bởi một tổ chức hay cá nhân nào. Để hình dung rõ hơn sổ cái là gì, thì chúng ta có thể xem cách mà ngân hàng hoạt động. Thực chất, ngân hàng chính là một sổ cái ghi chép lại tất cả giao dịch của người sử dụng. Mà giá trị số dư của từng tài khoản, chính là kết quả thống kê giá trị từ sổ cái đó. Hay nói cách khác, blockchain có thể tạo ra một ngân hàng hoàn toàn phân tán, tự động 100%, xử lý giao dịch 24/7 bất kể ngày đêm. Lớp này chính là blockchain network, nơi mà các giao dịch được ghi nhận vĩnh viễn lại trong sổ cái và không thể thay đổi bằng bất cứ biện pháp kỹ thuật nào.
Như vậy, bản thân blockchain có thể thay thế các nghiệp vụ của một ngân hàng như ghi sổ giao dịch, tính toán số dư tài khoản, kiểm tra lịch sử giao dịch... mà không cần nhân viên ngân hàng, và không cần tổ chức, hay chính phủ có uy tín lớn đứng ra đảm bảo vận hành minh bạch (không sửa sổ, không ghi bút toán bậy, không làm sai sổ cái để chiếm đoạt tiền...).
Tiền bản vị và tiền pháp định
Những ngày đầu của nền kinh tế thị trường xuất phát từ quá trình trao đổi hàng hóa trực tiếp với nhau. Nhưng cách thức này khiến thương mai khó khăn vì không phải lúc nào đồ vật cần trao đổi cũng ngang giá trị nhau, và việc lưu trữ, mang vác hàng hóa theo mình, thống nhất trong định giá hàng hóa cũng khá là bất tiện trong giao dịch.
Chính vì thế, nhằm phát triển thương mại, nên các chính phủ của những nền kinh tế thị trường ban đầu đã phát minh ra một vật ngang giá dùng chung, tất cả các đồ vật khi trao đổi đều có thể quy đổi sang vật ngang giá, và những vật ngang giá như vậy được gọi là tiền tệ. Ban đầu, khi uy tín của chính phủ chưa cao, tức người dân trong nước hay người nước ngoài có thể lo sợ chính phủ sẽ phát hành tiền vô tội vạ để thâu gom vật chất hoặc những thay đổi trong chính sách vận hành có thể làm thay đổi giá trị của tiền (ví dụ đột ngột hủy đồng tiền cũ hay quy đổi 2 đồng cũ thành 1 đồng mới chẳng hạn...). Chính vì vậy, để tạo lòng tin cho người sử dụng, các chính phủ phải neo tiền tệ vào một loại vật chất có uy tín lớn, và thứ được chọn chính là vàng, bạc. Thậm chí, thời gian đầu, tiền tệ phải là những đồng xu được đúc bằng bạc hay vàng, để tạo uy tín cho đồng tiền. Vì thời kỳ đó, chính phủ không thể có lượng vàng hay bạc vô hạn để phát hành tiền vô tội vạ, mà bản thân đồng tiền bằng vàng/bạc đó khi nấu chảy ra thành vàng/bạc nguyên liệu cũng có gia trị sử dụng tương đương. Đó là cơ sở để neo giá trị đồng tiền ở thời điểm mà uy tín chính phủ chưa đủ cao để phát hành tiền giấy.
Tiền pháp định đã có từ khá sớm ở Trung Quốc trong khoảng thế kỷ 11, dưới thời nhà Tống, nhà Nguyên..., khi đó các tiền trang đã bắt đầu sử dụng ngân phiếu (loại giấy nợ mang giá trị) và có loại ngân phiếu do triều đình phát hành, thời kỳ đó, triều đình phải dựa vào uy tín rất lớn và quyền lực quân sự của mình để buộc người dân phải sử dụng tiền giấy, nhưng vì uy tín của nhà nước trong việc phát hành và bảo chứng giá trị không được đảm bảo, nên giá trị của tiền giấy thời đó cũng nhanh chóng bị lạm phát kinh khủng và cuối cùng là không ai sử dụng nữa.
Tiền pháp định thực sự lan tỏa ra khắp thế giới và trở nên bền vững hơn là kể từ khi tổng thống Mỹ Richard Nixon tuyên bố chấm dứt chế độ bản vị vàng của đồng USD vào năm 1971. Trước đó thì USD được neo vào vàng, cứ 35 USD đổi 1 ounce vàng do thỏa thuận Brenton Wood sau thế chiến, khi thế giới đang cần một vật ngang giá chung và đủ uy tín. Khi chế độ bản vị vàng sụp đổ, thực tế thì rõ ràng là USD cũng đã mất giá liên tục so với vàng từ 35$/ounce vàng tới nay thì 4000$/ounce vàng, nhưng bằng uy tín của nền kinh tế Mỹ, và một cơ quan độc lập là FED trực tiếp quản lý USD và hoạt động vì lợi ích của đồng USD, mà không chịu chi phối của chính phủ (tức FED có thể hy sinh cả chính phủ Mỹ để bảo vệ giá trị đồng USD). Nhờ đó mà đồng tiền pháp định của Mỹ được điều chỉnh liên tục để duy trì tốc độ mất giá chậm rãi, đủ để giữ uy tín của đồng tiền. Dĩ nhiên, một đồng tiền hoàn toàn không mất giá (cố định vào giá vàng) thì sẽ an toàn để giữ lâu dài hơn, nhưng việc người dân có xu hướng nắm giữ tiền làm tài sản lưu trữ giá trị lâu dài mà không đưa vào giao thương sẽ làm nguy hiểm hơn cho nền kinh tế, cho nên việc mất giá một cách chậm rãi của đồng tiền pháp định đã kích thích giao thương liên tục, ai nắm tiền cũng muốn nhanh chóng đổi nó thành tài sản khác.
Vậy bitcoin có đủ tính chất như tiền pháp định không?
Thứ nhất, một tài sản khuyến khích người sử dụng nắm giữ dài hạn như bitcoin thì không thể nào có thể trở thành vật ngang giá có thanh khoản cao để giao dịch trong nền kinh tế được. Nên những người nói bitcoin là tiền tệ của thế giới hay gọi bitcoin là tiền tệ của tương lai là chắc chắn sai.
Thứ hai là bitcoin có nguồn cung có hạn và không có một đơn vị uy tín nào đứng ra bảo chứng giá trị cho bitcoin. Không có đơn vị nào đứng ra nói anh cứ giữ bitcoin đi, bất cứ khi nào muốn đổi lại thành tiền hay vàng thì tôi sẽ cam kết mua lại cho anh với giá X. Khác với tiền pháp định là nhà nước, bảo chứng bằng tài nguyên khoáng sản của đất nước, sức lao động của đất nước đó.
Với việc giới hạn số lượng bitcoin được phát hành ra, dẫn tới giá tăng khi nguồn cầu tăng, thì rõ ràng, bitcoin đang hoạt động giống như tài sản vật chất có giới hạn như vàng hơn. Nhưng nói bitcoin là vàng thì cũng không đúng vì bitcoin không có giá trị sử dụng như vàng. Tức giả sử một ngày nào đó, vàng không còn được chấp nhận là vật ngang giá để trao đổi nữa, thì chúng ta vẫn có thể lấy vàng ra làm trang sức, làm linh kiện điện tử, hoặc làm hợp kim chống mài mòn để làm công cụ lao động, hay vũ khí, thuốc...
Rủi ro Satoshi Nakamoto
Không có đơn vị uy tín đứng ra bảo chứng giá trị, nhưng sau lưng bitcoin lại có một thực thể (chưa rõ là cá nhân hay tổ chức), đang nắm lượng lớn bitcoin nhờ lợi thế là người sáng lập và vẫn đang giữ số lượng lớn bitcoin đó trong địa chỉ ví của mình. Thế giới vẫn đang định giá bitcoin với giả định là số bitcoin trong ví này bị đóng băng và không bao giờ được giao dịch. Nhưng nếu đây là một cá nhân và không hoạt động vì lợi ích của đồng bitcoin thì rủi ro sẽ rất lớn. Điều gì sẽ đảm bảo là cá nhân này sẽ không bán số bitcoin khổng lồ của mình khi nó đạt đến một giá trị rất lớn, và khi có việc đó xảy ra, có phải giá trị bitcoin sẽ ngay lập tức về không, vì không có ai dám mua vào nữa.
Cho tới nay, vẫn không có bất cứ cơ sở nào hay bất cứ bằng chứng nào cho thấy Satoshi sẽ giữ vĩnh viễn số bitcoin của mình trong ví.
Và có một thứ rủi ro nữa, đó là công nghệ của tương lai. Việc máy tính quantum với tốc độ tính toán kinh khủng được kỳ vọng là có thể bẻ khóa được cơ chế mã hóa hiện tại của ví bitcoin, nếu công nghệ tương lai làm được chuyện đó thì việc Satoshi là ai cũng không còn quan trong nữa. Mà hiện tại, rất nhiều chính phủ đã bước vào cuộc đua siêu máy tính lượng tử. Việc các chính phủ đó có tham vọng kiểm soát được mạng lưới bitcoin thông qua năng lực công nghệ của mình hay không là điều không đoán trước được.
