Niềm tin tạo nên suy nghĩ.
Suy nghĩ tạo nên lời nói.
Lời nói tạo nên hành động.
Hành động tạo nên thói quen.
Thói quen tạo nên giá trị con người.
(Mahatma Gandhi)
Thật vậy, mỗi con người sinh ra giống nhau về sinh học, khả năng cầm nắm, chạy nhảy, xử lý thông tin như nhau. Nhưng theo thời gian thì sự khác biệt giữa các cá nhân ngày càng nhiều hơn. Có người rất giỏi trong một lĩnh vực nào đó, có người có sức bền rất tốt, có người thì lại chẳng có được kỹ năng nào cả. Như vậy, vì sao có những khác biệt trong giá trị của con người này với con người khác, và những giá trị đó đến từ đâu?
Thói quen tạo nên giá trị con người
Bất cứ năng lực nào của con người cũng đều không phải sinh ra là đã có sẵn, mà tất cả đều đến từ quá trình rèn luyện lâu dài, đôi khi là phải tích lũy cả đời. Người chạy bộ nhiều thì cơ tim sẽ khỏe, thể lực sẽ tăng theo sức dẻo dai của cơ tim. Người suy nghĩ nhiều thì khả năng kết nối nơ-ron thần kinh sẽ tốt hơn, khả năng lan truyền tín hiệu trong não sẽ nhanh hơn, khi lặp lại cùng một suy nghĩ thì sẽ có kết quả nhanh hơn. Người đọc sách nhiều thì có nhiều kiến thức, có được nhiều kinh nghiệm từ người khác chia sẻ lại. Nhưng sự tích lũy đó không phải đến trong ngày một ngày hai, cũng không đến từ các yếu tố ngoại cảnh, mà từ nội tại của từng cá nhân. Một cá nhân có thói quen đọc sách sẽ khác với một cá nhân có thói quen chơi thể thao. Sự lặp đi lặp lại những hành động, công việc trong một phạm vi tạo ra lợi thế cạnh tranh về mặt sinh học, tạo ra lợi thế về kinh nghiệm, tốc độ xử lý vấn đề, khả năng ra quyết định...
"Hữu dụng biên giảm dần"
Xã hội loài người phát triển theo xu hướng tôn trọng và nghe theo lời chỉ dẫn của người giàu kinh nghiệm, và có sự khác biệt với người thường, hay còn gọi là chuyên gia. Chính sự phát triển này đã giúp loài người tin tưởng nhiều hơn vào các già làng, trưởng lão, những người đã thành công trong việc sống lâu hơn người khác, giúp làm tăng khả năng tồn tại của con người trong xã hội cổ đại. Ngày nay thì với các chương trình phổ cập giáo dục, mặt bằng kiến thức của con người tăng lên đáng kể. Lượng kiến thức đó, nếu so với các xã hội cổ đại thì dĩ nhiên là rất nhiều. Thử tưởng tượng một học sinh cấp ba ngày nay đã có thể nắm vững các kiến thức vật lý, mà thời Phục Hưng, chỉ các triết gia lão làng mới nhúng tay vào nghiên cứu, như Aristotle, Archimedes... Như vậy, rõ ràng trình độ phổ thông của chúng ta ngày nay là cao chứ không phải thấp. Tuy nhiên, vì "hữu dụng biên giảm dần", cái gì càng nhiều người biết, càng dễ tạo ra thì càng ít giá trị. Cho nên sự đòi hỏi phải chuyên biệt hóa nhiều hơn, phải tập trung vào lĩnh vực nhỏ của chính mình để tạo ra sự khác biệt với những người còn lại. Việc hiểu biết rộng, nhưng chỉ là kiến thức phổ thông sẽ không thể tạo nên sự khác biệt giá trị trong xã hội ngày nay.
Quy luật cung cầu trong nền kinh tế thị trường
Ngày nay chúng ta được sống trong một nền kinh tế tự do trao đổi hàng hóa, ở đó giá trị hàng hóa được định giá dựa trên mức độ khan hiếm của nó và mức độ nhu cầu của người cần nó. Tài sản càng khan khiếm, càng nhiều người cần thì được trả giá càng cao. Giá trị của con người cũng như vậy, nếu tổ hợp kiến thức, kinh nghiệm tích lũy của một con người là khan hiếm, khó tìm được giải pháp thay thế, thì người đó sẽ được trả lương càng cao.
Thử tưởng tượng, nếu bạn sống trong một nền kinh tế quân chủ, thì nếu giá trị của bạn là cái mà nhà vua cần, thì bạn sẽ được trả giá cao. Còn nếu năng lực của bạn không phải là cái nhà vua cần, cho dù nó đặc biệt đến mấy, thì cũng không được trả giá cao. Giống như giai thoại về Nguyễn Trường Tộ sang nước Pháp thấy có đèn điện có thể chổng ngược xuống mà vẫn sáng, muốn học hỏi để làm được như vậy nhưng nhà vua thì không cần.
Ikigai của người Nhật phát triển lên thêm một bậc nữa, thêm vào giá trị tinh thần cho mỗi con người. Mà ở đó, để đạt sự dung hòa tới thành công, con người còn phải tìm được giá trị nào trong chính mình mà mình có đam mê, và tốt hơn nữa là xã hội cần. Mặc dù không nhất thiết phải có cả bốn yếu tố, nhưng nếu dung hòa được, người đạt được Ikigai có thể đạt được sự hạnh phúc trong công việc và danh vọng.
Thói quen tốt tạo ra may mắn
Có nhiều người có thể đạt được thành công nhờ may mắn, nhưng may mắn cũng có xác xuất xuất hiện. Và hơn hết, may mắn cũng chỉ đến với người biết tạo ra cơ hội. Thật vậy, người thường xuyên thu nạp kiến thức mới sẽ có khả năng tạo ra lợi thế cạnh tranh về kinh nghiệm hơn người khác, người thường xuyên ra ngoài giao lưu sẽ có nhiều khả năng cộng tác kinh doanh với người khác hơn...
Như vậy, rõ ràng may mắn cũng là một giá trị của con người. Người có thói quen tạo ra nhiều cơ hội hơn sẽ có thể gặp may mắn nhiều hơn. Điều đó lý giải vì sao có những người luôn được bạn bè rủ làm việc chung, được bàn bè mang cơ hội đến cho, nhưng có nhiều người thì không ai thích làm việc chung cả. Nguyên nhân duy nhất là họ có cái giá trị mà người khác cần.
Làm gì khi ta chưa xác định được giá trị của bản thân?
Thật hạnh phúc khi biết được giá trị của chính mình và tiếp tục đầu tư để phát triển thêm giá trị đó, và biến nó thành lợi thế cạnh tranh. Nhưng nếu bạn chưa phát hiện ra giá trị của bản thân thì cũng không phải là không thể. Cái chúng ta cần làm bây giờ là xây dựng thói quen để có thể giúp ta tìm ra giá trị của bản thân. Bằng cách thường xuyên ra ngoài, thường xuyên trò chuyện với những người giỏi hơn mình, tham gia các buổi hội thảo và định hướng. Và hơn hết, chúng ta cần phải vượt qua được sự mặc cảm của bản thân, sẵn sàng nói ra điểm yếu của bản thân để người khác hiểu và giúp đỡ.
Xây dựng thói quen để đi tìm giá trị của bản thân cũng chính là một phần trong quá trình, mấu chốt là phải kiên nhẫn, dùng lý trí để điều khiển cơ thể lặp đi lặp lại những hành vi tốt, cho tới khi nó trở thành thói quen tốt, và tiếp tục duy trì thói quen đó, không để cho thói quen bị ngưng lại vì sẽ có rủi ro nó sẽ bị ngưng vĩnh viễn và lại phải xây dựng thỏi quen lại từ đầu.
