Nền giáo dục ở Việt Nam, từ phổ thông tới đại học, đều được thiết kế để nhằm mục đích đào tạo con người thành lao động, tức dạy con người cách bán sức lao động để làm ra tiền. Xã hội Việt Nam cũng chỉ đang tiến tới giai đoạn dư thừa tài sản gần đây, có những người nông dân không biết vì sao mình giàu lên, đa phần là nhờ giá đất tăng tới từ kinh tế đất nước phát triển. Giai đoạn chuyển giao giữa thiếu thốn sang dư thừa tài sản mà chưa có một chương trình phổ cập hay dễ tiếp cận một cách bài bản để dạy con người cách giữ tiền hay bảo vệ số tiền mà mình kiếm được.
Dopamin kích hoạt cơ chế chiếm hữu
Não người có cơ chế tự thưởng để kích thích khả năng chiếm hữu ngắn hạn của con người. Khi nhìn thấy một món đồ chưa thuộc về mình, con người sẽ có tham vọng muốn sở hữu nó và não bộ sẽ tiết ra dopamin để tạo cảm giác sung sướng ngắn hạn khi được sở hữu.
Chiếm hữu là bản năng của con người để tồn tại, thời xưa thì phải có sức mạnh để chiếm hữu, còn ngày nay thì phải có tiền để được chiếm hữu. Vì tiền là tài sản có thể kiếm lại được và con người đã quá quen thuộc với việc nhận tiền lương, nên não bộ sẽ thưởng ngày càng ít lại. Ví dụ như tháng lương đầu tiên đi làm lúc nào cũng hạnh phúc hơn. Nên khi con người nhìn thấy một sản phẩm mới lạ, có giới hạn, hay có thời hạn sở hữu (giảm giá có thời hạn), việc đó sẽ kích thích người có tiền sẵn sàng đổi lấy một món hàng mới nhiều hơn.
Thậm chí, ngày nay, thói quen quẹt thẻ tín dụng hay thanh toán qua chuyển khoản còn khiến cảm giác mất mát giảm đi rõ rệt, con người ta nhiều khi không hình dung được giá trị của số tiền thanh toán bằng quẹt thẻ tín dụng là nhiều hay ít, tất cả chỉ như là một cái thẻ và những con số thay đổi, và không mang lại cảm giác mất mát vật chất như tiền giấy.
Lạm phát gây áp lực lên người giữ tiền
Nhà đầu tư huyền thoại Warrent Buffet từng nói rằng lạm phát là thuế đánh lên người giữ tiền. Đúng như vậy, tiền tệ được thiết kế để phải có lạm phát, để buộc người giữ tiền phải tiêu dùng nhanh nhất có thể, hoặc phải thông qua gửi tiết kiệm ngân hàng để tái đưa vào lưu thông nhanh nhất có thể.
Chính lạm phát đã tạo ra áp lực phải sử dụng tiền lên người tiêu dùng, nhưng sử dụng tiền như thế nào để bảo vệ được giá trị tài sản thì không ai nói. Bản chất của tiền tệ là phải có lạm phát để ngăn chặn đầu cơ tiền và tích trữ tiền. Nên khi có tiền trong tay thì ai cũng muốn sử dụng càng sớm càng tốt. Nhưng nhiều tài sản cũng không nằm ngoài vòng vây của lạm phát, khi nguồn cung tài sản tăng lên, hoặc nguồn cầu của tài sản đó giảm đi, đó cũng là lạm phát tài sản. Cho nên cứ sử dụng tiền cũng không phải là sẽ không bị lạm phát. Sống trong một xã hội có lạm phát cao thì không làm gì cũng là mất tiền.
Lòng tham tạo cơ hội cho lừa đảo
Một nền kinh tế tự do còn có rủi ro tạo ra những thành phần suy đồi đạo đức, hoặc những cá nhân biết lợi dụng kẻ hở của luật pháp để lừa đảo người có tiền. Mặc dù luật về đầu tư, luật về huy động vốn đã ngày càng chặt chẽ hơn, nhưng luôn có những kẻ hở để các thành phần bất hảo đánh vào lòng tham của con người, hay nổi sợ bị lạm phát gậm nhấm hết tài sản của bản thân, hay nỗi sợ bị bỏ lại phía sau...
Trên đời này không ai cho không ai cái gì cả, nếu không vì tiền thì cũng vì danh tiếng, quyền lực, địa vị xã hội... Nhất là với một con người xa lạ, cần phải xác định được lợi ích của họ là gì khi mang đến lợi ích cho mình, và rủi ro mà họ mang đến cho mình là gì. Nếu không xác định được một mô hình hợp tác mà người mang đến lợi ích cho mình cũng có được lợi ích, thì cần phải xem xét lại cơ hội này.
Không đủ kiến thức để phân biệt cơ hội và bẫy
Con người là loài động vật xã hội, nhờ liên kết với nhau, hiệp đồng với nhau mà loài người có thể bảo vệ cả loài, tiến tới thịnh vượng và làm chủ hành tinh. Cho nên nếu nói tất cả mọi người đều muốn hãm hại mình thì thực là quá tiêu cực. Nhưng nếu có một cơ hội đến với mình thì làm sao để phân biệt được đó là cơ hội thực sự hay chỉ là một cái bẫy.
Năm 2020-2025 là thời kỳ rộ lên của các khái niệm về crypto, blockchain, hợp đồng kỳ nghỉ, đầu tư trái phiếu, forex, quyền chọn nhị phân... Những thứ này được vẽ ra rất bóng bẩy, lợi dụng các kênh truyền thông chính thống để đánh tráo khái niệm, dụ dỗ người khác đưa tiền. Tất cả đều đánh vào lòng tham của con người với những cam kết lợi nhuận khổng lồ, và đánh vào nổi sợ lạm phát khi giữ tiền. Những kẻ lừa đảo tạo ra cơ hội có vẻ có giới hạn để tạo sức ép, làm cho con mồi trở nên gấp rút, lo sợ bị bỏ qua cơ hội.
Xã hội vận hành theo cơ chế khuyến khích lao động
Quá trình phát triển của xã hội cho tới nay vẫn đang tập trung vào phát triển lao động, khuyến khích con người lao động để tạo ra tài sản dư thừa. Nhất là với các quốc gia như Việt Nam, nơi mà mọi người vừa mới trải qua chiến tranh và vừa vượt qua được các cột mốc cơ bản để chuyển sang sản xuất dư thừa lương thực, thực phẩm, rồi đang có gắng tiến tới dư thừa hàng hóa. Chính vì thế nên hiện tại, xã hội của chúng ta vẫn còn đang tập trung vào phổ cập các kiến thức cho người lao động, dạy cách làm việc theo nhu cầu của thị trường, đào tạo tay nghề để bán sức lao động, lao động để tạo ra của cải. Việc xã hội chưa chú trọng vào phổ cập kiến thức dành cho tư sản, kiến thức bảo vệ vốn, sử dụng vốn sao cho an toàn trong khi nhiều tầng lớp đang bắt đầu có tài sản dư thừa, đó cũng là trở ngại rất lớn, tạo cơ hội cho người xấu có cơ hội để khai thác.
Mặc dù đất nước chúng ta đang từng bước khuyến khích tư sản nhiều hơn, khuyến khích con người sử dụng vốn để đầu tư rủi ro, phát triển doanh nghiệp, tạo ra việc làm, nhưng những kiến thức này thực sự vẫn còn chưa dễ để tiếp cận bởi số đông. Dĩ nhiên, việc sử dụng vốn như thế nào để tạo ra lợi nhuận sẽ khó hơn nhiều so với dạy bán sức lao động như thế nào để có được thu nhập. Bên cạnh đó, các cơ chế quản lý, cơ chế bảo vệ tài sản cho người đầu tư, hay cơ chế nhận diện và xử lý lừa đảo sớm vẫn chưa thực sự theo kịp sự tiến hóa quá nhanh của thị trường. Ngoài ra, một mô hình kinh doanh đang tốt vẫn có thể biến tướng thành mô hình có tính chất lừa đảo, như các vụ việc huy động vốn của Apax Leader, thao túng cổ phiếu của FLC...
Áp lực mới liên tục với tài sản dư thừa
Các tài sản đang hiệu quả trong đầu cơ hay đầu tư mà không tái phát triển xã hội thì lại có khả năng bị điều chỉnh bởi chính sách của nhà nước. Như ở Việt Nam thì vàng, bạc, kim cương, bất động sản là một ví dụ, việc người dân tích trữ quá nhiều bất động sản, gây những hệ lụy không tốt cho xã hội làm đẩy giá nhà lên cao. Như vậy thì nhà nước sẽ phải có điều chỉnh, khiến cho một kênh giữ tài sản đang hiệu quả nhất nhì lại bổng nhiên chuyển thành bất hiệu quả, hay thậm chí thua lỗ.
Người dân không phải ai cũng có khả năng cập nhật liên tục với những thay đổi chính sách như vậy, nhưng kể cả cập nhật ngay khi chính sách đã được triển khai thì cũng đã muộn rồi, từ đó dẫn tới thua lỗ trong đầu tư. Những bộ óc lớn trong thị trường tài chính họ thường đi trước cả chính sách, họ dự đoán được vòng xoáy của xã hội, của thị trường. Mà bản chất của thị trường tài chính là như vậy, một người thông minh chốt lời đúng lúc chính là làm mất đi một vị thế tốt của người khác, người chậm hơn, ít kiến thức hơn sẽ lại rơi vào thua lỗ.
Tổng kết
Việc xã hội vận hành theo kiểu tạo động lực để tái đầu tư tài sản dư thừa, ngăn chặn tích lũy tài sản mà không tái đưa vào lưu thông. Nhưng tất cả các kênh đầu tư thì đều tồn tại rủi ro. Tất cả các yếu tố đều tạo áp lực lên người giữ tiền mặt, làm sao để cân đối lợi ích giữa rủi ro và lợi nhuận kỳ vọng, tất cả những thông tin, quyết định đó đều là những canh bạc và có thắng, có thua. Khi đi làm việc để kiếm tiền thì gần như không có thua lỗ (có gì cũng mất thời gian, công sức thôi). Còn với đầu tư thì không có một chỗ luôn thắng cho người ta sử dụng tiền. Chính vì vậy trình độ cần và đủ để giữ được tiền, để tái sử dụng tài sản dư thừa mà không làm mất mát tài sản khó hơn rất nhiều so với rèn luyện kỹ năng để bán sức lao động.
