Hiện nay, với yêu cầu tự chủ tài chính từ chính phủ và áp lực giải ngân ngân sách ngày càng lớn hơn. Cùng với những áp lực từ thế giới về việc tự do hóa kinh doanh ngành giáo dục nhằm nâng chất lượng ngành và chất lượng đào tạo. Các trường đại học, đặc biệt là các trường công lập đều đang phải tìm cách tăng nguồn thu của chính mình. Mà nguồn thu của các trường đại học tới từ đâu nếu ngân sách không còn hỗ trợ nữa? Thu từ học phí là một, thu từ các dịch vụ giáo dục, chuyển giao công nghệ là hai, trước đây còn có thể cho thuê đất, cho thuê cơ sở, nhưng giờ đã bị siết nguồn thu từ cho thuê đất công. Như vậy, chúng ta cũng có thể thấy tăng thu từ chuyển giao công nghệ là quá khó, chỉ có tăng thu từ học phí là khả dĩ nhất với các trường.
Các loại chương trình đào tạo mới
Cái tên chương trình "chất lượng cao" có thể gây nhầm lẫn là chất lượng học viên cao, nhưng thực tế thì không. Nếu muốn xây dựng chương trình với mục tiêu trích lọc nhưng học viên giỏi, thì trước đó từ rất lâu rồi, các trường đại học ở Việt Nam đã có các chương trình được đặt tên rất rõ ràng, và gắn liền với chất lượng tuyển sinh đầu vào, như chương trình "tiên tiến", chương trình "tài năng"... Và các chương trình này cũng nhắm vào chất lượng tuyển sinh đầu vào, và đôi khi còn có học bổng để giảm học phí để tăng khả năng tiếp cận cho những học viên giỏi thực sự.
Vậy một chương trình được đặt tên "chất lượng cao" sẽ nhắm mục tiêu gì? Đó là chất lượng cao trong cơ sở vật chất, chất lượng cao trong công cụ học tập, và có thể là kiểm soát chất lượng giảng viên tốt hơn. Với mục tiêu chính là làm tăng nguồn thu cho cơ sở đào tạo, tăng nguồn thu nhập cho giảng viên để tiến tới tự chủ tài chính. Như vậy, chất lượng tuyển sinh đầu vào không phải là vấn đề, mà việc tăng học phí đối với chương trình này, còn chắc chắn làm giảm khả năng tiếp cận của nhiều bạn sinh viên. Thực tế cho thấy là điểm tuyền sinh đầu vào của chương trình chất lượng cao lúc nào cũng thấp hơn chương trình "đại trà".
Giảng viên cũng muốn dạy chất lượng cao
Một lớp học thuộc chương trình chất lượng cao thường có số lượng học viên giới hạn hơn, và cơ sở vật chất thì dĩ nhiên là tốt hơn, công cụ giảng dạy sẽ hiện đại và đầy đủ hơn. Nên nếu là giảng viên thì dạy một lớp có giới hạn số sinh viên thì cũng thoải mái hơn. Chưa kể các chương trình chất lượng cao thường là giảng dạy bằng tiếng Anh, nên giảng viên cũng sẽ có thêm phụ cấp, thu nhập sẽ tốt hơn dạy các lớp thông thường.
Chính vì thế, cho nên sẽ có một cuộc đua tranh để giành những tiết dạy ở các lớp chất lượng cao. Chưa kể, ở một trường có tiếng nhất nhì ở TP HCM, chương trình chất lượng cao sẽ được giảng dạy ở cơ sở tại trung tâm trong thành phố, còn chương trình đại trà thì được dạy tại cơ sở ở Bình Dương. Nếu là giảng viên, thì ai cũng thích được công tác gần trung tâm thành phố lớn hơn, đời sống vật chất sẽ tốt hơn, mà chưa kể là gần nhà hơn. Cho nên những người có năng lực, có khả năng tác động hay tranh giành những suất dạy học thì sẽ cố gắng giữ vị trí ở cơ sở gần trung tâm thành phố hơn. Còn những người ít kinh nghiệm hơn, hoặc ít vị thế hơn thì phải đi dạy xa hơn, hoặc phải di dời ra sinh sống ở xa trung tâm thành phố hơn.
Thiết kế phân loại rõ rệt
Quay lại ngôi trường có hai cơ sở, một ở trung tâm, còn một ở tỉnh khác kia. Nói đến các vấn đề khách quan thì rõ ràng là sống và sinh hoạt ở gần trung tâm thành phố sẽ đắt đỏ hơn, chi phí ăn uống, nhà ở, giải trí sẽ cao hơn. Các giảng viên giàu kinh nghiệm, các giáo sư, tiến sĩ giỏi cũng sẽ được ưu tiên giảng dạy ở cơ sở này, vì nếu bắt họ đi xa thường xuyên thì chắc họ nhảy việc luôn. Chưa kể hệ thống hành chính chủ chốt như phòng đào tạo, phòng công tác sinh viên, văn phòng khoa... cũng được đặt tập trung tại cơ sở ở trung tâm, vì ban giám hiệu làm việc ở đây mà, làm sao bắt ban giám hiệu đi qua tỉnh khác làm việc được. Các sự kiện lớn, những cuộc thi cũng sẽ được tổ chức gần chỗ của ban giám hiệu hơn. Học viên ở cơ sở này sẽ có nhiều cơ hội để va chạm với nhiều người có năng lực hơn, dễ tham gia các sự kiện ngoại khóa, các cuộc thi, dễ chạy nhiều vòng để xử lý các thủ tục hành chính phức tạp hơn.
Sinh viên ở cơ sở ở Bình Dương thì đi học bằng xe buýt miễn phí, ở ký túc xá được trợ cấp, ăn uống, sinh hoạt, giải trí ở khu vực này thì nổi tiếng giá sinh viên. Muốn tham gia sự kiện, làm thủ tục hành chính phức tạp thì phải đi xe buýt hơn một tiếng đồng hồ vô cơ sở chính. Hạn chế này cũng gây bất lợi nhất định và làm nản lòng những người không đủ kiên nhẫn.
Cơ hội tới nhiều hơn
Có một vị giáo sự nọ, rất có tiếng ở trong ngành, và ông lập những nhóm học tập để phụ việc cho mình, cũng xem là một hình thức rèn luyện cho các bạn từ sớm. Nhưng vì công tác chủ yếu ở cơ sở ở trung tâm TP HCM, chứ ít khi đi tới cơ sở ở tỉnh kế bên, nên vị giáo sư đó chỉ có thể tuyển nhóm học tập ở cơ sở trung tâm, tức sinh viên học chương trình chất lượng cao. Còn các bạn học chương trình đại trà thì rất khó tiếp cận, quá trình di chuyển dài, kẹt lịch học, lịch sinh hoạt nhóm ở cơ sở gần nhà thầy sẽ là trở ngại cho cho các bạn học chương trình đại trà. Còn thầy thì quá khó để thầy chạy ra vào cơ sở ở xa để hoạt động nhóm.
Do là giáo sư, tiến sĩ có thâm niên giảng dạy, những người đó sẽ có đội ngủ nghiên cứu sinh đông hơn, do được cho phép hướng dẫn nhiều nghiên cứu sinh hơn. Thì khả năng rất cao, giáo sư sẽ tạo điều kiện để các bạn sinh viên được phụ việc, làm việc chung với các anh chị nghiên cứu sinh, và qua đó, giúp bạn học hỏi được nhiều kinh nghiệm hơn từ những người đi trước. Còn cơ sở đại trà, với các môn học do giảng viên là thạc sĩ giảng dạy thì bản thân họ cũng không có hướng dẫn nghiên cứu sinh được, nên chúng ta cũng sẽ không có cơ hội để làm việc chung với những nghiên cứu sinh đang học chương trình tiến sĩ.
Tổng kết
Có những trường đại học mà cơ sở đào tạo là duy nhất, không có chia ở trung tâm và ở tỉnh thì khoảng cách giữa chương trình chất lượng cao và chương trình đại trà cũng sẽ ít hơn, nhưng dĩ nhiên là không ngang bằng nhau đâu. Còn với những trường có nhiều cơ sở cách xa nhau về mặt địa lý thì sự phân hóa sẽ rất là rõ rệt, cơ hội học tập, làm việc với các giáo sư đầu ngành sẽ giúp mang đến cho bạn nhiều cơ hội hơn, như học bổng, báo cáo khoa học ở nước ngoài, dự sự kiện...
Cho nên nếu vấn đề tài chính không phải là trở ngại thì vẫn nên học chương trình chất lượng cao, ở đó bạn sẽ có bàn đạp tốt hơn cho sự nghiệp của mình. Nhưng nếu điều kiện tài chính không cho phép, thì đó cũng không phải là cánh cửa đã đóng lại với bạn. Mà chỉ là bạn sẽ cần cố gắng nhiều hơn mà thôi, bạn sẽ cần siêng năng di chuyển để vừa đi học, vừa hoạt động ngoại khóa, phải tìm những cơ hội ít ỏi để gây sự chú ý với những giảng viên đầu ngành. Vị thế khởi đầu không tốt sẽ đòi hỏi sự cố gắng nhiều hơn, nhưng biết đâu, đó lại là cơ hội để bạn rèn luyện, và chứng minh bản thân mình.
