Khi những bất đồng giữa ba mẹ và con cái tưởng chừng như những chuyện rất bình thường trong mỗi gia đình, nhất là với ba mẹ ở thế hệ baby boomers phải sống trong môi trường có nhiều rủi ro do chiến tranh, dịch bệnh... nên việc răn đe cứng rắn với con cái trở thành cách để bảo vệ con. Nhưng với thế hệ gen alpha, khi vốn các thiết bị công nghệ đã đẩy kết nối gia đình ra xa hơn mà lại kéo gần lại các mối quan hệ bạn bè, xã hội. Việc dễ dàng hơn để tìm kiếm sự đồng cảm trên mạng xã hội đã khiến cho nhiều trẻ em trong gia đình quay lưng lại với ba mẹ nhiều hơn, mà đỉnh điểm trong thời gian gần đây là việc nhóm "Con ghét bố mẹ" trên mạng xã hội Facebook (với hơn 30 000 người tham gia) giành được nhiều sự quan tâm, cũng như chỉ trích. Nội dung trong nhóm thường là các bài viết ẩn danh nói về nỗi lòng, sự chán nản của bản thân khi ba mẹ thường hay so sánh với "con nhà người ta", cấm cản chuyện yêu đương, vui chơi, hay sử dụng điện thoại...
Bài viết này chưa xét tới khía cạnh có những thế lực lợi dụng sự yếu đuối của những tâm hồn đang tổn thương để trục lợi hoặc chế biến nội dung để câu kéo những tâm hồn đó. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng xét về các nội dung chính đáng và những khác biệt thế hệ đã dẫn tới những tổn thương thế nào trong tâm hồn trẻ nhỏ, và cách mà mạng xã hội đã làm trầm trọng hóa vấn đề.
Cái giá của công nghệ kết nối xã hội
Khi giới hạn không gian trong giao tiếp bị phá vỡ, và cách mà con người giao tiếp với nhau bằng màn hình trở thành hiển nhiên, khi con người ít cảm nhận được cảm xúc thật của đối phương hơn mà phải thông qua các biểu tượng cảm xúc (emoticon). Nhờ có sự bùng nổ của mạng xã hội mà một con người có thể liên kết thường xuyên với số lượng lớn hơn rất nhiều các mối quan hệ. Với bản chất loài người là động vật xã hội, não người được thiết kế để tưởng thưởng cho những kết quả được nhiều người thích hay tương tác, và đạt được số lượng càng nhiều thì càng tốt. Những thứ tưởng chừng vô hại đó đã tác động rất lớn tới con người, đặc biệt là thế hệ phải lớn lên với mạng xã hội. Và trong sự vô tình đó, việc kết nối tốt hơn với các mối quan hệ xã hội của mình và phải dồn năng lượng, sức khỏe, thời gian vào duy trì nó, phát triển nó một cách định lượng, chính điều đó đã đẩy xa những kết nối trong không gian, trong khuôn khổ vật lý của một gia đình, và hơn hết, nó làm trầm trọng hơn khoảng cách thế hệ.
Cách dạy con "khổ trước sướng sau", thương con hay lười?
Ba hoặc mẹ từng trải qua một tuổi thơ cực khổ, hoặc một cuộc sống khó khăn, thử thách có xu hướng muốn rèn dũa con của mình từ nhỏ, với kỳ vọng sau này con sẽ có đủ bản lĩnh để vượt qua những khó khăn mà mình đã rất khổ sở để qua được. Phương pháp dạy con này có thể xuất phát từ tình yêu thương con vô bờ bến, sẵn sàng hy sinh những giây phút tình cảm, vui vẻ với con cái để đầu tư cho tương lai của con. Nhưng cũng có những ba mẹ chọn phương pháp này chỉ vì nó hiệu quả về thời gian và công sức cho chính mình, hay nói cách khách là ba mẹ không có đủ sức khỏe, hoặc thời gian để kiên nhẫn đàm phán với con.
Ba mẹ có đủ thời gian, và sự kiên nhẫn với con cái mới có thể trở thành một người bạn đồng hành với trẻ được. Sự phát triển của xã hội hiện đại khiến cuộc đua cơm áo gạo tiền không còn chỉ là đủ ăn đủ mặc nữa, mà phải còn tích lũy tài sản cho tuổi già, cho thế hệ sau, cho những sản phẩm không thiết yếu, cho danh dự, danh vọng, cấp bậc xã hội. Nhưng đó mới chỉ là những tác động ngoại vi từ nền kinh tế tư sản (đó cũng là lý do mà có nhiều lý thuyết cho rằng kinh tế thị trường làm suy đồi đạo đức). Bản thân nhiều ba mẹ của thập niên mạng xã hội bùng nổ cũng bị thu hút vào các kết nối xã hội xa hơn về khoảng cách, với bạn bè, đồng nghiệp hay người lạ, mà bỏ quên những kết nối xung quanh không gian thực tại của mình. Thói quen đó dần làm chúng ta không còn biết cách để giao tiếp hiệu quả trực tiếp với nhau nữa, đôi khi nhắn tin, gửi email lại dễ để giao tiếp hơn nhìn trực tiếp nhau.
Góc nhìn ở đây là việc rèn luyện con để có sức chịu đựng dẻo dai hơn trong xã hội tương lai là không sai. Nhưng vịn vào lý do đó để biện minh cho những giới hạn của bản thân mới là vấn đề của chính ba mẹ.
"Người nào chịu đau khổ trước khi cần thiết sẽ phải chịu đau khổ nhiều hơn mức cần thiết" - Seneca
Một triết gia nổi tiếng Hy Lạp đã nói như vậy, ngày nay thì mô tả này có vẻ tương đồng với chứng rối loạn lo âu. Khoảng cách giữa con người biết lo xa, chu toàn và người rối loạn lo âu cũng rất mong manh. Ở đây, tác giả muốn mượn lời của Seneca để dẫn chứng cho việc không phải lúc nào cũng rèn luyện cho con môi trường cực khổ là sẽ tốt cho trẻ em. Khi xã hội phát triển, con người đã phải học cách thích ứng liên tục, trong đó, việc phải quên đi một cái gì đó không còn phù hợp nữa cũng là một cách phát triển.
Giả định nếu chúng ta phải được rèn luyện để sống được trong môi trường của tổ tiên loài người ở thời kỳ kỷ Jura chẳng hạn, thì bắt buộc chúng ta phải dồn hết năng lượng vào phát triển khả năng tự vệ, khả năng lấy lửa từ đá, khả năng chạy nhanh để thoát khỏi sự truy bắt của thú dữ. Nếu phải duy trì bộ kỹ năng đó thì rất khó để con người có thể dùng năng lượng cho sáng tạo nghệ thuật, nghiên cứu khoa học, thử nghĩ rằng nếu vẫn phải dùng đá để đánh lửa thì chắc nấu một tô mì ăn liền cũng cực lắm. Nhìn lại ở quá khứ gần hơn, nếu phải rèn luyện kỹ năng để sống được ở thời kỳ chiến tranh Việt Nam, thì chưa chắc gì thế hệ ba mẹ hiện tại cũng có thể chịu nổi cuộc sống thiếu thốn đó, thời kỳ mà việc ăn no mặc ấm đã là một thứ xa xỉ, còn điện, nước máy, tivi thì hoàn toàn không phổ cập, internet, điện thoại thì chưa ra đời. Ngoài ra, hàng đêm thì luôn phải thấp thỏm, sẵn sàng cho các tình huống xấu nhất.
Cho nên đôi khi ba mẹ dùng hoàn cảnh của bản thân đã trải qua để đặt ra thử thách cho thế hệ sau cũng chưa chắc là phù hợp. Vì thế hệ sau cũng cần phải học cách biết tận dụng những gì thế hệ đi trước đã tạo ra, và biết đạp lên đó mà tiến lên. Và xã hội thì đang phát triển theo xu hướng ngày càng tốt hơn, ngày càng tiện nghi hơn.
Nuôi dạy một con người chưa bao giờ là dễ dàng
Người làm cha mẹ phải đi tìm những ranh giới mong manh giữa nghiêm khắc bao nhiêu là đủ, dễ dãi bao nhiêu là vừa. Phải biết cách đặt giới hạn cho con với những thứ công nghệ hiện đại mà nhiều khi chính mình còn không hiểu hết công năng, rủi ro của chính công nghệ đó, trách nhiệm đó phải nói là quá lớn. Tuy nhiên, may mắn là các chính phủ sẽ cố gắng thích ứng và điều chỉnh để bảo vệ trẻ, cũng như khuyến khích sự phát triển tích cực. Nhưng chờ đợi vào sự thay đổi của một chính phủ hay cả xã hội thì đôi khi là phải có sự trả giá rồi. Lịch sử cũng cho thấy thường sẽ có một thế hệ phải chịu những tổn thương vĩnh viễn bởi những công nghệ, sản phẩm, kỹ thuật mới, như sự ra đời của ma túy là thuốc giảm đau, sự ra đời của thuốc lá là sản phẩm của phong cách sống, và gần đây nhất là mạng xã hội, sắp tới đây thì còn có trí tuệ nhân tạo, và nhiều thứ chưa biết tới nữa.
Bài viết không thể đưa ra giải pháp cho một vấn đề quá lớn, mà chỉ là một góc nhìn cá nhân để bậc phụ huynh có thể tham khảo. Cảm nhận của mỗi người đọc có thể sẽ khác nhau vì chúng ta có những cuộc đời khác nhau.
