Trí tuệ nhân tạo (AI) song song với cách mạng robot có tiềm năng sẽ tạo thành một cuộc cách mạng làm thay đổi cấu trúc và nhu cầu lao động mạnh mẽ. Nhưng so với nhiều cách mạng khác như internet, cách mạng công nghiệp, điện khí hóa thì khả năng thay thế lao động của trí tuệ nhân tạo vẫn có nhiều điểm khác biệt mà vẫn cần rất nhiều sự tích lũy nữa mới có thể thực sự trở thành cách mạng toàn diện. Liệu sợ sệt một cái gì đó có vẻ tiên tiến hơn có phải là điều đúng đắn và liệu nếu thành sự thật thì liệu con người (kể cả người bị thay thế) sẽ được lợi nhiều hơn hay sẽ thiệt hại nhiều hơn?
Khả năng của AI và cách giao tiếp của AI
Trí tuệ nhân tạo là ngành công nghệ cố gắng mô phỏng khả năng học của con người. Thay vì các chuyên gia phải lập trình cho một cỗ máy làm một công việc cố định nào đó, thì nay, một cỗ máy được lập trình để học, tìm ra sự tương quan giữa những gì nó nhận được (thông qua con người nhập liệu, hoặc cảm biến như camera), và sử dụng bài học đó để làm công việc mà con người mong muốn.
Mọi người bất ngờ về việc trí tuệ nhân tạo có khả năng xử lý những bài toán mà trước đây rất khó để một chuyên gia có thể lập trình cho máy tính có thể làm được. Sau đó nghĩ rằng trí tuệ nhân tạo sẽ thay thế được con người và thay thế chính mình. Nhưng thực ra, máy tính đã thay thế con người từ rất lâu rồi, thay thế chúng ta trong việc thực hiện các phép tính, xử lý dữ liệu, lưu trữ thông tin... Hơn thế nữa, internet còn thay đổi cách mà con người truyền tải thông tin, dữ liệu với nhau, thay thế hẳn con người trong việc truyền tải hay lan truyền thông tin. Vốn sự kết hợp giữa máy tính và mạng internet đã thay thế con người trong rất nhiều lĩnh vực rồi chứ không đợi tới trí tuệ nhân tạo.
Thực chất, trí tuệ nhân tạo vẫn là một phần mềm máy tính, vẫn nhận lệnh từ con người và đưa ra kết quả phù hợp với lệnh được đưa vào, giống như một cái máy tính Casio cầm tay vậy, nhưng dữ liệu cần nhập vào sẽ gần với ngôn ngữ tự nhiên của con người hơn, và kết quả của AI trả ra cũng sẽ dễ đọc hiểu bằng ngôn ngữ tự nhiên hơn là một chiếc máy tính cầm tay.
Xuất phát điểm của AI ngày nay là nhưng nghiên cứu về xử lý ngôn ngữ tự nhiên
Cách gọi AI (Artificial Intelligent) hay trí tuệ nhân tạo là cách gọi chung của lĩnh vực nghiên cứu để máy tính tự tìm lời giải từ cách quan sát dữ liệu đầu vào và đầu ra, rồi sau đó dùng phương pháp đó để giải các bài toán khác tương tự. Còn với các dịch vụ như OpenAI, Gemini, Claude thì xuất phát điểm đó là một mô hình ngôn ngữ lớn (Large Language Model - LLM). Đầu tiên, LLM là một lĩnh vực thuộc AI, LLM sẽ nghiên cứu cách để máy tính hiểu, và sinh ra dữ liệu ngôn ngữ tương đương cách con người đọc hiểu và trả lời. Bằng cách cho máy tính tiếp xúc với các văn bản của nhân loại, thống kê các xác xuất xuất hiện của từng từ trong câu văn để có thể dự đoán được một từ tiếp theo của một đoạn văn là gì. Cách làm này cũng giống như cách chúng ta dạy một đứa trẻ học ngôn ngữ, đầu tiên đứa trẻ sẽ ghi nhớ các câu nói đơn giản, và ghi nhớ hoàn cảnh để dùng câu nói đó, cũng như phản ứng của người khác hay sự vật xung quanh với lời nói đó. Và dĩ nhiên, giai đoạn đầu thì một đứa bé sẻ nói sai nhiều, hiểu sai nhiều, ghép sai từ thành một câu, nhưng càng ngày vốn từ càng nhiều hơn, và hình thành được việc từ nào xuất hiện được sau từ nào, trong hoàn cảnh nào thì nói được câu nào, muốn người khác vui thì nói câu nào, muốn người khác giận dữ thì nói câu nào. LLM cũng học tương tự như vậy, bằng cách ghi nhớ các xác xuất xuất hiện của một từ sau một đoạn văn.
Về chi tiết thì LLM chỉ biết được các phân bố xác xuất của từng từ (mà sau này phát triển thành token, có thể bao gồm nhiều từ). Nhưng các nhà nghiên cứu kỳ vọng khi nắm được các xác xuất đó, và tổng quát hóa quan hệ giữa các từ vựng lên, thì LLM sẽ có thể hiểu được ngôn ngữ tự nhiên như cách mà con người đã hiểu. Những gì LLM tìm ra được trong quá trình tổng quát hóa đó được gọi là "tính chất ẩn" (latent features), tức là những tính chất ngôn ngữ mà có thể con người cũng không định nghĩa được hoặc không hiểu được.
LLM (OpenAI, Gemini...) hiện tại đã làm được những gì?
Giới hạn của các mô hình ngôn ngữ lớn hiện tại là nó chỉ đang hoạt động được trong môi trường internet, tức nhận lệnh và trả về văn bản và có thể gửi văn bản đó qua internet tới người ra lệnh. Thông qua các phát triển trong lĩnh vực AI Agent, các mô hình có thể thay vì chỉ trả lời văn bản, thì trả lời được một lệnh khác để AI Agent thực thi một công việc nào đó. Nhưng giới hạn của công việc mà AI Agent thực thi được hiện nay cũng là trong không gian internet, ví dụ như gửi email, chat, mua hàng qua internet, xử lý văn bản, excel... Tức là kêu LLM đấm lưng cho tôi, hay kêu LLM lấy giúp tôi cái máy tính thì không được.
Sự kết hợp giữa AI và Robotic
Ngành robotic vốn không mới, nhưng trong nhiều thập kỷ vừa qua, các robot được thiết kế thường chỉ đáp ứng được một hoặc một nhóm tác vụ nhất định (như hút bụi, cắt cỏ, in ấn, khoan, đục...), chứ chưa có một robot hoàn chỉnh có thể xử lý phần lớn các tác vụ mà con người làm được. Tham vọng tạo ra những robot có thể làm việc tổng quát như con người đã khiến lĩnh vực humanoid robot (robot hình người) trở nên sôi động trong những thập kỷ gần đây. Việc kết hợp giữa AI và Robotic giúp cho AI có nhiều hơn các dữ liệu về môi trường (từ cảm biến tiếp xúc, áp lực trên robot, camera...), và AI sẽ bắt đầu học trong hình hài một thể xác robot bằng cách thử các hành động, và nếu hành động đúng, robot sẽ được con người thưởng, còn sai thì ngược lại. AI sẽ ghi nhớ những giá trị từ cảm biến và những lần được thưởng, bị phạt để sau đó tự tổng quát hóa thành những bộ ứng xử, mà sau đó, sẽ được sử dụng cho các tác vụ tương tự khác.
Viễn cảnh robot thay thế được lao động tay chân và AI thay thế được xử lý thông tin để đưa ra hành động hiện tại vẫn đang là mong muốn của con người. Khoa học công nghệ năm 2026 đã đạt được một số thành tựu nhất định trong phát triển robot hình người, nhưng hiệu quả kinh tế để thay thế một lao động con người trong phần lớn các lĩnh vực công nghiệp thì chưa.
Trong xã hội hiện đại, vì sao con người phải lao động?
Con người lao động, sản xuất ra của cải vật chất không phải vì bản chất con người thích như vậy mà là vì tổ chức xã hội hiện đại khiến con người ta phải như vậy. Từ việc chỉ sản xuất tự cung tự cấp để đủ ăn, đủ mặc, cách mạng công nghiệp giúp một nhóm nhỏ người có thể sản xuất đủ để cung cấp cho rất nhiều người, hoặc thậm chí là cả quốc gia, cả thế giới. Chuyên môn hóa sản xuất đã giúp khả năng cung ứng thực phẩm, sản phẩm tiêu dùng cho loài người được dễ dàng hơn, và giúp phổ biến các loại sản phẩm trước đây rất khó để sản xuất được. Ví dụ như cách mạng của máy dệt vải đã giúp giảm giá bông và giúp vải trở nên rẻ hơn, phổ biến hơn.
Xã hội ngày nay được thiết kế để khuyến khích lao động, sản xuất, đó là một bàn tay vô hình của nền kinh tế thị trường, nơi mà người tạo ra nhiều của cải mà người khác cần hơn thì sẽ nhận được nhiều phúc lợi của xã hội hơn (thông qua tiền tệ, nhận được nhiều tiền hơn, giàu có hơn và sử dụng được nhiều dịch vụ của xã hội hơn). Và ở cấp độ nhà nước, thì đất nước cần phải lao động để tạo ra của cải mà các quốc gia khác cần, để tích lũy tư sản (tiền, vàng) và tạo ra quyền lực, cũng như bảo vệ chính mình. Chính vì thế các chính sách như tiền lương, kinh tế thị trường, tự do mua bán, thuế, phạt được hình thành để khuyến khích con người lao động, trả thưởng nhiều hơn cho người lao động đúng kỳ vọng của xã hội hơn, và trả ít hoặc phạt người kém hiệu quả với mục tiêu hay làm hại mục tiêu đó.
Sẽ ra sao nếu robot thay thế được lao động con người
Tỷ phú Elon Musk từng nói tới viễn cảnh mỗi người sẽ nhận được "Universal High Income" (thu nhập cao tổng quát - một hình thức nhận tiền cố định hàng tháng từ nhà nước), mà không cần phải làm việc. Điều đó có lý ở chỗ nếu khả năng sản xuất ra robot để thay thế con người là vô hạn, tức robot sẽ thay con người lao động và chúng ta sẽ chỉ cần duy trì tầng lớp quản lý lao động hiện tại để sản xuất ra lượng vật chất tương đương. Và những con người không tham gia lao động cũng sẽ được hưởng lợi từ kết quả sản xuất đó từ UHI hay các hình thức phát tiền tương tự. Viễn cảnh này hoàn toàn không hư cấu, thực tế, hiện nay có nhiều quốc gia như Brunei, Arap Saudi, Australia, việc khai thác tài nguyên khoáng sản (dầu mỏ, vàng bạc) và cung cấp cho thế giới đã giúp cho đất nước trở nên giàu có và dư thừa, và nhà nước đã dùng những lợi tức đó để tạo ra đời sống phúc lợi cao cho người dân (cấp nhà, cung cấp xăng dầu, lương hưu, phụ cấp...). Chính vì thế chúng ta hoàn toàn có thể tin rằng nếu có một xã hội dư thừa sức lao động thì không phải thất nghiệp tăng gây ra bất ổn xã hội, mà sẽ có điều chỉnh ở cấp độ vĩ mô để tái phân phối lợi tức dư thừa. Vậy nên, mấu chốt vẫn là phải tạo ra dư thừa vật chất hơn dân số.
Nhìn gần lại thì các sản phẩm như ChatGPT, Gemini trước mắt đã thay thế được con người trong các tác vụ như soạn văn bản, xử lý hình ảnh... Nhưng đáng tiếc là việc tham gia vào các công đoạn đó của quy trình sản xuất chưa thực sự tạo ra nhiều vật chất dư thừa. Dĩ nhiên việc này sẽ giành mất công việc của một số lao động con người, những người vốn được phân bổ một ít phúc lợi (thông qua tiền lương) để làm việc. Với mức độ thay đổi này, có lẽ sẽ chưa đủ để vĩ mô của một đất nước như Việt Nam phải thay đổi hay phải cấp phúc lợi cho những người đó, mà nhà nước sẽ vẫn duy trì cấu trúc hiện tại, tức sẽ buộc những lao động đó phải tham gia và một quy trình sản xuất khác, phải học nghề khác, phải phát triển bản thân lên... để tạo ra vật chất ở lĩnh vực khác. Thật vậy, một viễn cảnh mà con người không cần lao động nhưng vẫn nhận được phúc lợi là có, nhưng công nghệ thay thế đó sẽ cần gây ảnh hưởng ở quy mô lớn hơn rất nhiều, có lẽ là phải thay thế được trên 50% nhân lực lao động hiện tại, và robotic kết hợp AI ở quy mô công nghiệp, giá thành rẻ là một thứ có thể kỳ vọng.
