Tiền giấy được in bởi ngân hàng nhà nước, chi phí in tiền giấy cũng không cao, như vậy, vì sao chúng ta lại không in tiền liên tục, rồi mỗi tháng phát đều đặn cho toàn bộ người dân để mọi người có tiền tiêu dùng mà không cần phải làm gì? Một viễn cảnh như vậy có thực tế hay không?
Vì sao nhà nước không muốn in thêm nhiều tiền?
Thử đặt vị trí của bản thân vào vai trò của nhà nước xem cái bạn mong muốn nhất là gì? Nếu một nhà nước có rất nhiều tiền nội tệ thì sẽ làm được gì? Lúc đó nhà nước có thể lựa chọn dùng toàn bộ tiền đó để thâu gom tất cả tài sản trong dân, rồi phát lại cho mọi người trong đất nước sử dụng, hoặc trực tiếp phát tiền cho tất cả mọi người để tự sử dụng. Như vậy có hợp lý không, có đúng mục đích hoạt động của một đất nước hay không?
Rất tiếc, vì đó không phải là mục tiêu hoạt động của nhà nước, việc in thêm nhiều tiền không giúp đất nước tạo ra nhiều của cải hơn. Số lượng của cải một đất nước tạo ra hàng năm được đo bằng chỉ số GDP, việc nhà nước có in thêm tiền nội tệ trong năm đó hay không cũng không làm thay đổi tổng sản lượng của cải tạo ra. Nhà nước cũng không có nhu cầu thâu gom tài sản trong nước, cũng không để làm gì ngoài phát trả lại cho người dân. Mục tiêu chính của nhà nước là phát triển kinh tế, kích thích người dân liên tục tạo ra của cải cho đất nước. Để, thứ nhất, tiêu dùng trong nước, giúp ổn định an ninh lương thực, đáp ứng nhu cầu trong nước. Thứ hai, của cải dư thừa có thể trao đổi với nước ngoài để lấy sản phẩm khác mà mình cần (và thường dùng đồng tiền ngang giá mạnh như Đô la Mỹ, Bảng Anh...).
Một đất nước bên ngoài về cơ bản không có nhu cầu sử dụng đồng nội tệ của chúng ta, trừ khi họ có kế hoạch giao thương với chúng ta. Cho nên việc in thêm tiền ra, mà không tạo thêm của cải sẽ chỉ làm tổng số lượng tiền giấy đang lưu hành trên thị trường tăng lên, mà số của cải thì vẫn như cũ. Và khi con người ta có nhiều tiền giấy trong tay hơn, nhưng lại không đủ của cải để sử dụng, không đủ dịch vụ để sử dụng tiền giấy mà mình đang có, thì họ sẽ có nhu cầu tranh giành, trả giá cao hơn cho sản phẩm, dịch vụ mà mình muốn, và việc đó trực tiếp thúc đẩy lạm phát. Tức làm mất giá đồng tiền mà không tạo ra ích lợi gì cho xã hội.
Và nếu đồng nội tệ bị mất giá quá nhiều hay liên tục mất giá, người dân sẽ mất lòng tin vào đồng tiền nội tệ, và tệ nhất là người dân sẽ chuyển sang dùng đồng tiền ngang giá khác. Gây sụp đổ hoàn toàn một đồng tiền của một quốc gia. Thử nghĩ, nếu bạn cầm trên tay một lượng tiền mặt, mà ngày hôm sau nó mất giá 1%, thì bạn có muốn giữ đồng tiền đó không?
Như vậy, có một mục tiêu chặn trên để nhà nước không muốn phải in thêm nhiều tiền, làm mất giá đồng tiền, gây bất ổn xã hội.
Lạm phát là hiệu ứng, và động lực của một nền kinh tế đang phát triển
Phần phía trên đã nói về chặn trên để nhà nước không thể phát hành quá nhiều tiền. Vậy còn chặn dưới để nhà nước phải phát hành thêm tiền liên tục là gì.
Thử tưởng tượng nếu bạn sống trong một nền kinh tế mà số lượng tiền in ra là cố định vĩnh viễn, còn nền kinh tế thì đang phát triển và tạo ra của cải ngày một nhiều. Việc sản xuất ra nhiều của cải và giữ nó trong tay, nhưng người tiêu dùng không có thêm nhiều tiền để mua vào, sẽ khiến người giữ của cải có xu hướng giảm giá để bán được nhiều hàng hóa hơn, còn người mua thì cũng không thể mua được nếu hàng hóa giữ giá. Như vậy, giá trị đồng tiền ngày càng tăng lên.
Tương tự cho trường hợp nếu nhà nước thu hồi tiền về và tiêu hủy đi, lượng tiền nội tệ lưu thông trên thị trường giảm lại sẽ làm tăng giá trị đồng tiền và giảm giá trị hàng hóa.
Như vậy, khi sản xuất ra nhiều của cải hơn, bắt buộc phải in thêm tiền để ổn định tiêu dùng. Tránh tình trạng hàng hóa giảm giá liên tục, có thể làm lỗ quá trình sản xuất và triệt tiêu ngành sản xuất trong nước.
Tất cả các đồng tiền trên thế giới đều bắt buộc phải lạm phát
Lạm phát có thể xem là thuế đánh lên người giữ tiền, giữ tiền càng lâu thì thuế càng nhiều. Chính cơ chế đó đã giúp hạn chế việc người dân tích trữ tiền mặt trong nhà như một tài sản có giá trị tích lũy. Thật vậy, nếu sống ở một đất nước mà đồng tiền nội tệ ngày càng có giá hơn (ngày càng mua được nhiều đồ ăn hơn, nhiều nhà hơn, nhiều của cải hơn), thì người dân sẽ có xu hướng tích trữ chính đồng tiền đó, và không đưa nó vào lưu thông, giao dịch với người khác. Và chính việc tích trữ tiền của người dân lại làm cho đồng tiền ngày càng khan hiếm hơn, và khi khan hiếm tiền, nhà nước lại buộc phải in thêm tiền, vừa để đáp ứng nhu cầu lưu thông, vừa phải đáp ứng nhu cầu tích trữ ở nhà của người dân. Một đồng tiền như vậy sẽ khiến nền kinh tế đóng băng vì không có giao dịch thương mại nữa.
Chính lạm phát là động lực để khiến người dân không tích trữ tiền trong nhà, mà phải sử dụng để quy đổi sang một loại tài sản tích trữ khác phù hợp hơn. Và khi điều đó xảy ra, nó góp phần kích thích nền kinh tế, người có tiền dư thừa sẽ mua vàng, nhà, chứng khoán hay các tài sản phù hợp để tích trữ khác. Và như vậy thì tiền tệ chỉ còn duy nhất một mục đích là lưu thông.
Chặn trên là tỷ giá hối đoái (tỷ giá ngoại tệ)
Khi lạm phát xảy ra, không chỉ giá trị của đồng tiền nội tệ của đất nước đó bị giảm đi so với hàng hóa trong nước. Mà giá trị với hàng hóa quốc tế hay ngoại tệ của nước khác cũng sẽ bị giảm đi tương tự. Việc đó sẽ làm cho tỷ giá ngoại tệ ngày càng mắc lên, ví dụ năm 2000 là khoảng 18,000 VNĐ/USD, còn 2026 là 26,000 VNĐ/USD. Nếu đồng tiền nội tệ bị mất giá quá nhanh, thì các nhà đầu tư từ nước ngoài sẽ không muốn đầu tư vào trong nước đó nữa, vì các tài sản định giá bằng nội tệ của nước đó cho dù có tăng giá hay tạo ra giá trị thặng dư, cũng chưa chắc đủ để bù vào phần tỷ giá ngoại tệ bị mất đi khi nhà đầu tư muốn rút tiền về nước sau này. Từ đó, làm mất đi cơ hội một đất nước có thể nhận được các khoản đầu tư từ nước ngoài.
Bài toán cân bằng các yếu tố chặn trên và chặn dưới
Nhà nước phải điều tiết đồng nội tệ sao cho nó không mất giá quá nhanh (lạm phát), làm mất uy tín đồng tiền. Và không được tăng giá (giảm phát), làm nghẽn lưu thông tiền tệ. Chính các yếu tố cần phải cân bằng lẫn nhau đó khiến các chính phủ thường phải điều tiết đồng nội tệ của họ mất giá vài phần trăm mỗi năm, thường là từ 1-5%/năm). Việc đồng nội tệ mất giá so với ngoại tệ có thể giúp tăng trưởng kinh tế do sản phẩm sản xuất quốc nội sẽ được định giá rẻ hơn khi bán cho nước ngoài. Nhưng mất giá quá nhanh sẽ làm mất nguồn vốn đầu tư vào trong nước từ nước ngoài, hay tệ hơn là dòng tiền trong nước sẽ tìm cách chạy ra nước ngoài để thoát lạm phát.
Trong thực tế thì còn có nhiều yếu tố khác phức tạp hơn, như việc một đất nước muốn định vị đồng tiền của họ là dự trữ của thế giới thì buộc họ phải duy trì lạm phát thấp hơn các đồng tiền khác. Hay có quốc gia có chiến lược đạp giá đồng nội tệ liên tục để hàng hóa trong nước mình rẻ hơn, còn hàng hóa nhập khẩu từ nước ngoài sẽ mắc lên, qua đó giảm nhập khẩu, tăng xuất khẩu. Có những đồng tiền có giá trị tích trữ (như Yên Nhật, Đô la Mỹ...), nhà nước còn phải đau đầu chống đầu cơ, gây thao túng đồng tiền của họ. Và còn rất nhiều những tình huống khác mà một nhà nước phải xử lý để bảo vệ đồng tiền mà họ phát hành. Bài viết này chỉ hạn chế ở các yếu tố cơ bản trong vận hành của một đồng tiền, nhằm giúp giải thích các yếu tố cốt lõi khiến một quốc gia phải duy trì đồng tiền của họ lạm phát chậm, và không thể in tiền vô hạn. Chứ chưa thể lý giải tất cả mọi mặt mà một nhà nước cần phải xử lý để điều tiết tiền tệ của mình.
