Thế hệ lo âu
Đây là cách Johnathan Haidt (chuyên gia tâm lý học) đặt tên cho thế hệ sinh ra từ năm 1996 đến khoảng 2012, gần như tương đồng với thế hệ GenZ. Đây cũng chính là thế hệ lớn lên cùng sự bùng nổ của thiết bị thông minh cá nhân. Vào năm 2013 khi camera trước bắt đầu phổ biến trên các thiết bị di động thông minh và dẫn tới sự bùng nổ mạnh mẽ của việc chia sẻ ảnh cá nhân tự chụp (selfie) trên mạng xã hội (khởi đầu là Instagram). Có sự trùng hợp không hề ngẫu nhiên ở cấp toàn thế giới đó là thế hệ lớn lên, đặc biệt là giai đoạn dậy thì gắn liền với giai đoạn phát triển bùng nổ của mạng xã hội, là thế hệ gặp nhiều vấn đề về sức khỏe tinh thần nhất. Nhiều nghiên cứu đã thử đưa ra các lý do về khủng hoảng kinh tế toàn cầu, khủng bố 11/9, chiến tranh Iraq... nhưng chỉ có một lý do duy nhất khiến cho các nghiên cứu độc lập diễn ra ở nhiều quốc gia trên toàn thế giới đó chính là nguyên nhân từ sự phát triển của mạng xã hội và thiết bị di động thông minh.
Luôn có một thế hệ tiên phong hy sinh
Có một sự thật đáng buồn là rất nhiều những tác nhân gây nguy hại cho con người, đã bị cấm ở thời điểm hiện tại, đều đã từng là một sản phẩm tốt được chấp nhận rộng rãi trong thời gian dài trước đó, cho tới khi con người nhận ra mối nguy hại của nó và nó ảnh hưởng đủ lớn tới xã hội. Thuốc phiện (ma túy hay morphin) trước khi bị cấm đã được sử dụng rộng rãi như một loại thuốc giảm đau hiệu quả cho tới khi tác hại gây nghiện và gây ảo giác được chứng minh . Thuốc lá được sử dụng rộng rãi như một phong cách sống, công cụ giải tỏa căng thẳng cho tới khi tác hại gây nghiện và gây tác động xấu tới phổi được chứng minh. Việc chính quyền nhà Thanh cấm thuốc phiện vào giai đoạn các nước khác vẫn đang bảo hộ kinh doanh thuốc phiên cũng chính là một lý do cho cuộc chiến tranh giữa Anh và Trung Quốc. Mỗi một tác hại cấp toàn cầu như vậy gần như đều có một thế hệ bị ảnh hưởng mạnh mẽ cho tới khi xã hội bắt đầu phát hiện ra điều gì đó và chính phủ đủ áp lực để chống lại các thế lực kinh tế phía sau hoặc áp lực đủ lớn để các thế lực kinh tế từ bỏ lợi nhuận.
Khi mạng xã hội bắt đầu bùng nổ khả năng tải ảnh selfie, và ra đời các bộ lọc hình ảnh để làm cho chính các bức ảnh selfie đó trở nên bóng bẩy hơn, đẹp hơn. Người dùng mạng xã hội bắt đầu rộ lên xu hướng chia sẻ ảnh cá nhân của mình không phải nhằm mục đích chia sẻ thông tin nữa, mà là để cho người khác nhận xét. Năm 2018, Neelam Vashi - trưởng khoa Thẩm mỹ học tại Đại học Boston cho biết: "Một hội chứng mới trong giới trẻ vừa nổi lên, khi những khách hàng đến làm dịch vụ thẩm mỹ viện yêu cầu được chỉnh sửa diện mạo cho giống các tấm ảnh chỉnh selfie của chính họ". Thật đáng lo, khi mà trẻ em nhìn thấy hình ảnh của mình trong gương khác biệt với hình ảnh của mình trong camera trước mà không hiểu nguyên nhân tại sao thì sự lo âu lại xuất hiện và dẫn tới các giải pháp có thể hơi cực đoan. Thực tế thì ảnh ảo tạo ra bởi gương soi là một ảnh 3 chiều có chiều sâu (do con người tiếp nhận hình ảnh vật thể bằng 2 mắt), và đối xứng lại theo chiều ngang so với người thật, trong khi hình ảnh từ camera trước thì lại là ảnh phẳng 2 chiều (mất đi độ sâu), nên người hơi ốm khi chụp hình sẽ thấy cân đối hơn, ngoài ra, các phần mềm cũng thường tự lật ảnh chụp selfie lại theo chiều ngang (flip horizontally). Việc kỳ vọng hình ảnh của mình trong gương có thể giống với hình chụp selfie gần như là bất khả thi về mặt kỹ thuật, trừ khi sử dụng camera selfie 3D và màn hình hiển thị cũng phải là 3D. Một người bạn trong giới công nghệ của tôi đã từng nhận xét, sự thành công của Instagram tới từ khả năng tạo ra các bức ảnh selfie đẹp hơn bình thường, nếu ảnh không đẹp, người ta sẽ không chia sẻ lên mạng xã hội. Nghệ thuật là ánh trăng lừa dối là vậy.
Khi ba mẹ lo sợ trẻ hoạt động ngoài trời và thả lỏng trước các thiết bị điện tử trong nhà
Trong thời đại công nghiệp hóa mạnh mẽ sau thế chiến, mật độ dân số ở khu vực thành thị bắt đầu đông đúc hơn, nhưng khu vực vui chơi an toàn dành cho trẻ em lại bị thiếu thốn trầm trọng. Ba mẹ của thế hệ GenZ bắt đầu bận rộn hơn, xã hội có nhiều sự cám dỗ hơn và ba mẹ trở nên chăm sóc con cái của mình quá mức bằng cách hạn chế trẻ em khỏi các hoạt động ngoài trời hơn, và tệ hơn là còn thu hút chúng bằng những thứ giúp giữ trẻ ngồi yên ở trong nhà như máy chơi game, thiết bị điện tử, mạng xã hội... Lúc đó, không mấy ai biết sự nguy hiểm trong chiếc điện thoại thông minh còn lớn hơn những mối nguy ở bên ngoài.
Dữ liệu thống kê từ các nhà nghiên cứu cho thấy kể từ năm 2012, số lượng trẻ em gặp vấn đề về sức khỏe tinh thần bắt đầu tăng mạnh từ khắp nơi trên toàn thế giới. Trong đó trẻ em gái gặp nhiều vấn đề về chứng lo âu và trầm cảm, còn trẻ em trai lại gặp nhiều vấn đề về tự làm hại bản thân hay tự sát.
Loài người cũng như các loài động vật lớp thú khác, rất cần sự trải nghiệm thực tế để rèn luyện não bộ. Việc ngã bị đau hay đạt được sự vỗ tay tán thưởng hay sự nể trọng từ bạn bè, người khác chính là các tín hiệu để não bộ học được đâu là những thứ nên làm tiếp và đâu là những thứ nên tránh đi. Trải nghiệm là những thứ không thể thay thế được bằng thông tin từ ba mẹ hay video hay sách vở. Trong khi mạng xã hội được lập trình để tạo ra cảm giác thành công, cảm giác được người khác nể trọng bằng các chỉ số như lượt thích, lượt bình luận. Và tệ hơn hết là những cảm giác đó có thể đạt được chỉ thông qua những thao tác lướt ngón tay hay chia sẻ những nội dung giật gân. Không gian ảo trên mạng xã hội đã tạo ra môi trường tương tác hiệu quả giữa một cá nhân và rất nhiều người, nhưng nó vẫn khác với tương tác thực tế ở chỗ nó bất đồng bộ, kém hoạt động thể chất, và dễ tham gia cộng đồng cũng như dễ thoát ly khỏi cộng đồng. Việc trẻ em tương tác xã hội thực tế sẽ giúp trẻ có các khả năng biểu đạt cảm xúc đồng bộ với đối phương, học được cách giao tiếp một một, nơi mà giao tiếp bất đồng bộ không thể có được. Con người là loại động vật xã hội, việc khó khăn hơn khi cố gắng hòa nhập vào một cộng đồng thực tế sẽ giúp trẻ hiểu được là cũng khó khăn khi thoát ly khỏi cộng đồng xung quanh, nơi mà trẻ học được trách nhiệm đối với cộng đồng của mình. Thay cho việc dễ dàng tham gia vào bất kỳ cộng đồng nào trên mạng xã hội và dễ dàng thoát ly đi bất cứ lúc nào khiến trẻ khó học được bài học trách nhiệm với những người xung quanh mình, tệ hơn là có thể dẫn tới nổi sợ vô hình khi phải tham gia vào một hoạt động cộng đồng trong thế giới thực.
Cấm mạng xã hội đối với trẻ em
Tính đến thời điểm tháng 4/2026, thế giới đã có 2 quốc gia tiên phong trong việc cấm mạng xã hội đối với trẻ em dưới 16 tuổi là Úc và Indonesia, và rất nhiều quốc gia khác đang chuẩn bị cho dự luật này. Việc này cũng khá đồng nhất với nghiên cứu của Jon Haidt. Ngoài ra, trẻ em không nên được tiếp xúc với điện thoại thông minh trước 15 tuổi. Hiệu quả thực tế của các biện pháp này vẫn cần phải được theo dõi thêm và đánh giá, nhưng hiện tại đã có nhiều ghi nhận về việc trẻ em tìm cách khai gian độ tuổi của mình hay sử dụng thông tin của ba mẹ để truy cập các dịch vụ bị cấm, trong khi các biện pháp kỹ thuật từ các mạng xã hội là kém hiệu quả. Việc bắt trẻ phải từ bỏ một cái gì đó yêu thích đã gắn liền với trẻ trong một khoảng thời gian dài là việc cực kỳ khó khăn, nếu không muốn nói là phải có các can thiệp chuyên gia. Cho nên, các ba mẹ cần phải giúp trẻ tránh xa khỏi các tác hại này càng sớm càng tốt. Ở một mức độ nào đó, việc liên tục truyền thông có thể hiệu quả, giống như truyền thông đã tạo nên một thế hệ trẻ gần như không hút thuốc lá, mặc dù chính quyền cho phép người trên 18 tuổi có thể tiếp cận thuốc lá. Nhưng để tuyên truyền hiệu quả cho trẻ em hiểu được thì ba mẹ phải thực sự hiểu được tác hại của mạng xã hội, và hơn hết phải làm gương.
Là một người hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu mạng xã hội từ 2010, cá nhân tôi đã nhận ra những tác hại kinh khủng của mạng xã hội, nơi thông tin lan truyền quá nhanh hơn khả năng tiếp thu thông thường của con người. Việc trao cho mỗi cá nhân công cụ lan truyền thông tin mạnh như mạng xã hội là một con dao hai lưỡi, vừa giúp bảo vệ người yếu thế, vừa gây lan truyền thông tin giả mạo, nguy hại dễ dàng. Phủ định lợi ích của mạng xã hội là không công bằng với công nghệ này nhưng một công nghệ có tác động to lớn tới sự phát triển của xã hội thì cần phải được kiểm soát phù hợp, và sự bảo vệ trực tiếp của ba mẹ đối với trẻ em chính là phương pháp giúp trẻ phòng tránh được tác hại của công nghệ này.
